Wat is autonome rol AIVD nog waard?

Dick Schoof, DG-AIVD, moet wennen aan zijn rol bij de geheime dienst. Hij zoekt zijn heil nu nog vaak bij zijn oude werkgever het ministerie van Justitie & Veiligheid

Dat vindt minister Ollongren van BZK niet altijd plezierig

Reprimande minister

Sinds zijn aantreden eind 2018 als DG van de Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst AIVD, besteden de media regelmatig aandacht aan Dick Schoof.

Opvallend vonden zij bijvoorbeeld zijn rol bij de ‘affaire Haga Lyceum’ in Amsterdam en bij het advies over het 5G-netwerk van het Chinese Huawei aan een taskforce bij Justitie, die prompt vergat de Tweede Kamer over dit AIVD-advies te informeren. 

Bijzondere media-aandacht kreeg een ‘reprimande van zijn eigen minister’ Ollongren na zijn voorbarige dreigementen richting Volkskrant-journalist Huib Modderkolk.

Exploitatie

Maar ook de Commissie van Toezicht op de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten (CTIVD) is kritisch en onderzoekt of gegevens die de AIVD (BZK) en NCTV (Justitie) hebben verstrekt over het Cornelius Haga Lyceum – na overleg in een Taskforce - rechtmatig ‘naar buiten’ zijn gebracht. Dit naar aanleiding van vragen in de samenleving over onder meer de juistheid van die gegevens.

Van: NCTV, Pieter Jaap Aalbersberg Aan: Burgemeester van Amsterdam, drs F. Halsema Ons kenmerk: 2527693 - Datum: 7 maart 2019  Onderwerp: Zorgen ten aanzien van onderwijsinstelling in Amsterdam Zoals u weet is onlangs de Taskforce Problematisch Gedrag en Ongewenste Buitenlandse Financiering opgericht, bestaande uit afgevaardigden van het ministerie van SZW, BZK (mcl. de AIVD) en J&V (mcl. de NCTV).

De toezichthouder kan ook zijn wenkbrauwen fronzen nu is gebleken dat AIVD-directeur Dick Schoof zijn kritisch advies over het 5G-netwerk van het Chinese Huawei wel naar Justitie heeft geschoven, maar dat het AIVD-advies niet tijdig aan de Kamer is aangeboden: "Het had vanaf het ministerie van Justitie en Veiligheid naar de Kamer gemoeten", zegt Justitie. 

"Op 4 februari jl. heeft de AIVD een brief gestuurd over nationale veiligheid en 5G.  Deze brief is gericht aan de minister van Justitie en Veiligheid en de staatssecretaris van Economische zaken en Klimaat". Hierbij ontvangt u ook via deze weg de brief van de AIVD. Ik stuur u deze mede namens de minister van BZK. (De AIVD valt onder het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties.)  De Minister van Justitie en Veiligheid, Ferd Grapperhaus

Maar is het niet (ook) de taak van de minister van BZK, Kajsa Ollongren, om de Tweede Kamer aangaande AIVD-aangelegenheden rechtstreeks te informeren?

Modderkolk

Diezelfde minister Ollongren zag zich zelfs genoodzaakt haar DG-AIVD op de vingers tikken.

De AIVD vond namelijk dat Volkskrant-journalist Huib Modderkolk passages moest schrappen uit zijn boek “Het is oorlog, maar niemand die het ziet”, wegens het voornemen tot schending en openbaarmaking van staatsgeheimen. Modderkolk weigerde bepaalde passages te schrappen. Daarop kondigde AIVD-directeur Dick Schoof aan dat hij zich gedwongen zag aangifte te doen ‘van een voorgenomen misdaad’ tegen Modderkolk persoonlijk.

Dat ging minister Ollongren te ver. Onduidelijk wordt of zij dit keer vooraf door Schoof was geïnformeerd. Hij heeft de schijn tegen, want de minister zelf belde Volkskrant-hoofdredacteur Philippe Remarque persoonlijk en zei dat de AIVD voorlopig geen aangifte doet tegen Modderkolk. Zij wilde niet te snel van stapel lopen; eerst moest de rechter in kort geding oordelen.

Controle Minister BZK

Natuurlijk moet Dick Schoof wennen aan zijn gesloten rol als DG-AIVD. Als gelouterd bestuurder mag je evenwel verwachten dat hij nu de zelfstandige taken van zijn AIVD breed uitmeet en de dienst flink op de kaart zet.

Maar door het bestaan van steeds meer taskforces kan hij meedoen met de gedeelde verantwoordelijkheden in de Haagse politiek. Dus zoekt hij voorlopig zijn heil nog te vaak bij zijn vertrouwde werkgever, het ministerie van Justitie & Veiligheid.

Toch moet de AIVD zelfstandiger, zonder tussenkomst van de NCTV en Justitie, rechtsstreek aan belangendragers exploiteren. Openheid in geslotenheid, opdat beleidsmakers zelf beslissingen kunnen nemen, niet altijd ' 1 op 1 ' direct herleidbaar naar AIVD-gegevens.

Verantwoordelijkheid nemen of wegschuilen

De minister van Binnenlandse zaken moet er persoonlijk op toezien dat de (controle op) exploitatie via het ‘eigen ministerie’ gekanaliseerd verloopt en minder vaak via het ministerie van Justitie. Dan zal exploitatie van de AIVD ook minder ophef in de media veroorzaken. Of is wegkruipen voor eigen verantwoordelijkheden en schuilen achter gemengde interdepartementale taskforces soms de hedendaagse norm?

AIVD moet plaats in maatschappij opnieuw veroveren

Gemangeld tussen media, parlement en een zwakke minister is de AIVD als ooit trotse hoeder van de democratie verworden tot een tandeloos instituut met steeds minder statuur en invloed

"Wil AIVD overleven, dan moet afscheid genomen worden van huidige 'dienaren' in de top"

Slechte naam

De AIVD heeft een slechte naam bij het merendeel van de Nederlandse bevolking. Om deze reden verschijnen met enige regelmaat in de media oproepen van inlichtingenexperts om te komen tot een breed maatschappelijk en politiek debat over de taken en werkwijzen van de inlichtingen- en veiligheidsdiensten (I&V) in Nederland, de AIVD en de MIVD. Maar tegelijkertijd wordt de parlementariërs in de Tweede Kamer verweten daartoe niet in staat te zijn en bovenal partijpolitiek te bedrijven.

Tweede Kamerleden missen deskundigheid 

Bob de Graaff, hoogleraar Intelligence & Security Studies, beweert dat Tweede Kamerleden de deskundigheid missen die nodig is om het debat naar een hoger plan te tillen. Constant Hijzen, promovendus aan de Universiteit Leiden, voegt daaraan toe: "Voordat de Kamer accepteert dat het kabinet de portemonnee trekt (...) zou ook in tijden van toegenomen dreiging veel preciezer moeten worden gediscussieerd over wat de AIVD en MIVD zouden moeten en mogen, hoeveel geld daarvoor nodig is en wat de opbrengst van hun inspanningen moet zijn".

AIVD moet zelf vechten

Maar wanneer de Tweede Kamer wordt verweten geen politieke afweging te kunnen maken over het bestaansrecht van de I&V-diensten, is de vraag gerechtvaardigd wie dat dan wel moet doen. Dan moet de AIVD zelf gaan vechten voor zijn eigen maatschappelijke bestaansrecht, het liefst ondersteund door 'binnenlands bestuur'. Je kunt beter nog kiezen voor een overkoepelend en sturinggevend apparaat waarin onafhankelijke bestuurlijk verantwoordelijken en intelligence professionals zitting hebben.

Groot onderhoud noodzakelijk

De Nederlandse inlichtingen- en veiligheidsdienst AIVD heeft dringend groot onderhoud nodig. Na bijna zeventig jaar trouwe dienst laat de oude baas een beetje met zich sollen. Voortdurend gemangeld tussen media, parlement en een zwakke minister is de ooit zo trotse hoeder van de democratie verworden tot een tandeloos instituut met steeds minder statuur en invloed.

Als niemand meer met je wilt of kan meedenken en slechts alleen over je lacht, dan doe je iets niet goed. Van afstand lijkt het er op dat de AIVD zich laat ondersneeuwen. Een 70 jaar oude en in zichzelf murmelende grijsaard, die in tegenstelling tot zijn concurrenten, oude paden blijft belopen en de veranderende maatschappij niet meer kan bijhouden?

Instortingsgevaar

Een waslijstje maakt duidelijk dat de AIVD in zwaar weer verkeert en een politieke speelbal dreigt te worden.

Taken van de AIVD zijn overgenomen en ingevuld door de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV). Op de website staat keihard te lezen dat de NCTV binnen de Rijksoverheid als enige verantwoordelijk is voor terrorismebestrijding, cyber security, nationale veiligheid en crisisbeheersing. Een dergelijke formulering hoort thuis op de website van een standvastige AIVD.

De Tweede Kamer kan of wil geen ondersteuning bieden. Media (zelfs filmmakers) kunnen vaak ongefundeerde en provocerende kritiek spuien, waartegen de AIVD zelf zich niet kan en mag verweren vanwege het mediabeleid bij het 'moederdepartement' Binnenlandse zaken (BZK).

En tot slot zal de AIVD op onderdelen moeten samensmelten met het militaire, oudere halfbroertje, de MIVD. Er dreigt instortingsgevaar.

Opstandig leiderschap noodzakelijk

De AIVD moet na bijna zeventig jaar aan mooie geschiedenis zich heel snel minder dienstbaar, dociel en onderdanig gaan opstellen. Misschien dat de houding om 'zich zonder commentaar altijd te schikken naar het gezag' passend is voor andere beroepsgroepen zoals politieambtenaren en militairen. Dat past een dienst als de AIVD niet! Het is tijd dat de AIVD opstandiger leiderschap toont tegenover de minister, Kabinet, Kamerleden en media.

De AIVD zal zijn toonaangevende plaats in de maatschappij moeten terug veroveren. Wanneer de AIVD wil of moet blijven bestaan, zal afscheid genomen moeten worden van de zittende dienaren in de top van de dienst. In de huidige alarmfase is schreeuwend behoefte aan topambtenaren, aan krachtdadige topbestuurders uit de buitencategorie van bijvoorbeeld Arthur Docters van Leeuwen, die een bestuurlijke reorganisatie aandurven.

Wanneer dat succesvol verloopt, zijn debatten over politieke aansturing overbodig.

Commissie van Toezicht I & V-diensten (CTIVD) moet worden opgeknipt.

De Commissie van Toezicht Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten (CTIVD) moet worden opgeknipt. De toezichthouders uit die commissie vormen straks de nieuwe staf van de Tweede Kamercommissie "Stiekem" en het andere deel gaat mede adviseren over de operationele aansturing van de twee Nederlandse inlichtingendiensten.

De Kamer moet juist nu in één keer het parlementaire toezicht van de eigen commissie "Stiekem" versterken en de inlichtingendiensten in een adviesraad onderbrengen bij de minister-president.

Discussie over afluisteren is sexy bijzaak

Vooruitlopend op een reactie van de regering op het advies van de evaluatiecommissie Dessens, bestoken de media ons vooral met beschouwingen over het aftappen van kabelgebonden en niet-kabelgebonden communicatie door de Nederlandse inlichtingen- en veiligheidsdiensten MIVD en AIVD. Jammer genoeg is echter pijnlijk duidelijk geworden dat er alleen maar wordt gekletst over het kennelijk sexy onderwerp afluisteren. Dat verkoopt wel goed, maar het is een bijzaak die afleidt van de hoofdzaak.

Grootscheepse reorganisatie

Een dergelijke discussie over het afluisteren door inlichtingendiensten is echt maar bijzaak. Dit neemt niet weg dat het afluisteren goed geregeld moet zijn of worden, maar de hoofdzaak is de noodzakelijke grootscheepse reorganisatie van de inlichtingendiensten. Door gebrek aan kennis en visie bij veel Kamerleden en bij de media wordt de hoofdzaak zwaar onderbelicht. Je kunt niet zomaar een paar spelregels wijzigen zonder het speelveld aan te passen. Dat getuigt van kortzichtigheid. 

CTIVD moet worden opgesplitst

De commissie Dessens wil dat er zowel beter wordt gestuurd op de inhoudelijke operationele processen, als dat er een politiek onafhankelijke controle plaatsvindt. Het is helaas een ongelukkige keuze van Dessens om zowel de aansturing als de controle onder te brengen bij de Commissie van Toezicht betreffende de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten (CTIVD). Sturing en controle kunnen niet samen in één commissie. Daarom moet de CTIVD worden opgesplitst in een deel toezichthouders en in een deel ter versterking van de sturing op de operationele processen. 

Uitbreiding sectie "Stiekem"

Die toezichthouders vormen straks de nieuwe staf ter versterking van de geheime Tweede Kamercommissie voor de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten, de CIVD of "commissie Stiekem". Vanzelfsprekend zal hierdoor de kennis, het politiek gewenste noodzakelijke toezicht, als ook de effectiviteit van de CIVD worden versterkt. Ook zal de informatie aangeleverd door inlichtingendiensten beter kunnen worden beoordeeld. 

Operationeel sturende I&V-adviesraad

Het andere deel van de CTIVD gaat zich enkel bezighouden met de aansturing van de operationele processen. Dat kan in een nieuwe I&V-adviesraad, waarvan ook medewerkers van beide inlichtingendiensten deel uitmaken. Door de operationele begeleiding een prominentere plaats te geven in deze I&V-adviesraad, wordt de samenwerking tussen de AIVD en de MIVD versterkt. Een leidend driemanschap van de SG's van Defensie, Binnenlandse zaken en Koninkrijksrelaties en Algemene Zaken, zal gezamenlijk de ambtelijke verantwoordelijkheid dragen voor de coördinerende aansturing van de diensten en de samenwerking moeten begeleiden of indien nodig afdwingen.

De driekoppige adviesraad kan naar behoefte tijdelijk - of zelfs permanent - worden uitgebreid met vertegenwoordigers van andere ministeries als Veiligheid & Justitie (politie, OM, NCTV, NCSC) en Buitenlandse Zaken en indien gewenst met afgevaardigden uit het Nederlandse bedrijfsleven.

Het benoemen van de SG van AZ tot voorzitter houdt in dat de ministeriële verantwoordelijkheid voor de inlichtingen- en veiligheidsdiensten komt te liggen bij de minister-president. 

Conclusie

Toezicht op en operationele aansturing van de inlichtingendiensten worden gesplitst. Voortdurende botsingen tussen AIVD en MIVD enerzijds en tussen de ministers van Defensie en BZK anderzijds, zullen worden weggenomen omdat het ministerie van Algemene Zaken eindverantwoordelijk is.

De Kamer moet juist nu in één keer de hele machinerie in Nederland aanpakken. Zowel door het parlementaire toezicht van de eigen commissie "Stiekem" te versterken, als door een I&V-adviesraad en dus de beide inlichtingendiensten onder te brengen bij de Minister-president. Dat is de hoofdzaak.

Tweede Kamer, haal inlichtingendiensten weg bij ministeries

11 februari 2014

Hennis wist al in 2012 van de 1,8 miljoen metadata

Uit antwoorden op vragen van de Tweede Kamer blijkt dat de Nationale Sigint Organisatie (NSO) al in december 2012 de 'beruchte' 1,8 miljoen metadata heeft verzameld. Dat moet dan ook de minister van Defensie, Hennis, al die tijd hebben geweten. Maar nee, de MIVD zwijgt een jaar lang tegen zijn partner in de NSO, de AIVD, en de minister van Defensie houdt haar mond tegen collega Plasterk van Binnenlandse zaken.

"Ruzie tussen Defensie en Binnenlandse Zaken blijft tot inlichtingen- diensten zijn gereorganiseerd"

Het dagblad Trouw concludeert: "Dat betekent dat een van de twee diensten geweten moet hebben dat minister Plasterk onterecht ontkende dat Nederland er iets mee te maken had". Zonder twijfel was dat de MIVD onder verantwoordelijkheid van de minister van Defensie.

Uit verschillende rapporten van de Commissie van Toezicht blijkt dat de samenwerking tussen de AIVD en MIVD binnen de NSO niet zonder slag en stoot verloopt. Gezagsmatig valt de verantwoordelijkheid over de NSO dan onder twee ministers. Maar beheersmatig bepaalt de MIVD welke "militaire gegevens" deze dienst verzamelt en doet daar zeker niet zo maar spontaan mededeling over aan de AIVD.

Minister-president moet verantwoordelijkheid nemen en een Joint Intelligence Committee instellen die de inlichtingendiensten bestuurlijk coördineert.

Tweede Kamer, haal inlichtingendiensten weg bij ministeries.

Alle politici in de Tweede Kamer en alle Nederlandse media hebben zich gestort op de kwestie over het onjuist informeren van de Tweede Kamer door de ministers Plasterk en Hennis.

Zodra de rook is opgetrokken moet de Tweede Kamer een fundamentele discussie voeren over de toekomst van het inlichtingenwerk in Nederland.

De onenigheid tussen de ministers van Defensie en Binnenlandse zaken zal blijven voortduren zolang het parlement niet zijn verantwoordelijkheid neemt en niet besluit tot een grote reorganisatie van de Nederlandse inlichtingen- en veiligheidsdiensten. Die diensten moeten weg bij de ministeries.

Reorganisatie Inlichtingendiensten

De commissie Dessens adviseert de regering om maar weer eens een "nieuw ambtelijk apparaat" in het leven te roepen dat de minister van Binnenlandse Zaken extra ondersteuning moet bieden op het gebied van inlichtingen. Onzin!

Bob de Graaff, hoogleraar Intelligence & Security Studies, ondersteunt dit advies, maar het is niet de oplossing. Het grote mes moet er in. Benoem naar Brits model een Joint Intelligence Committee, want er is meer aan de hand.

Comité Verenigde Inlichtingendiensten

Hoogleraar Cyrille Fijnaut vindt het opvallend dat luchtmachtgeneraal en voormalig commandant der Strijdkrachten (CDS) Dick Berlijn door premier Mark Rutte is aangewezen om leiding te gaan geven aan een "Comité Verenigde Inlichtingendiensten". Dan moet de samenwerking tussen de inlichtingendiensten MIVD en AIVD wel gebrekkig zijn.

Het is geen staatsgeheim dat er tussen medewerkers van de militaire en de civiele inlichtingen- en veiligheidsdiensten veel onderling wantrouwen heerst. Rapporten van Nederlandse ambassades maken geregeld melding van aanvaringen tussen MIVD en AIVD. Het onderling vliegen afvangen is tot sport verheven. Scoringsdrift gaat voor samenwerking, laat staan dat er gegevens worden gedeeld. De lange geschiedenis van de MIVD is daar debet aan.

Inlichtingen 'incrowd'

De Kamer moet juist nu een commissie instellen die in een keer de hele machinerie van inlichtingendiensten in Nederland gaat aanpakken. Want de kans op herhaling van aanvaringen tussen de MIVD en de AIVD, tussen diensthoofden en nog erger tussen ministers onderling, blijft anders onverminderd groot.

Er gaat te veel mis tussen die twee diensten. Want er bestaat een fundamenteel verschil tussen militairen en burgers, tussen de MIVD en de AIVD, dat neem je niet weg met een extra bureautje bij de Secretaris-Generaal (SG) van de minister van Binnenlandse zaken. Zo'n ondersteuning is slechts een hechtdraad in een wond; een draad die zelfs langzaam oplost en alleen littekens achterlaat.

Joint Intelligence Committee

Een grote reorganisatie van de Nederlandse inlichtingen- en veiligheidsdiensten is dus noodzakelijk. Benoem naar Brits model een Joint Intelligence Committee, een overkoepelend en sturinggevend apparaat, ondergebracht bij Algemene Zaken, bij het kabinet van de minister-president. Doe het goed en breng daar niet alleen de AIVD, de MIVD en de NSO in onder. Gelijksoortige diensten zoals bijvoorbeeld het NCTV en het NCSC horen daar ook thuis, evenals vertegenwoordigers van de ministeries van Buitenlandse en Economische Zaken. Er is nu sprake van een moderne vorm van 'incrowd'. Teveel diensten op terrein van inlichtingen, terrorismebestrijding, cybercriminaliteit doen teveel hetzelfde. Een joint committee moet daar verbetering in aanbrengen.

Tweede Kamer, haal de inlichtingendiensten weg bij de ministeries.

De Tweede Kamer moet een fundamentele discussie voeren over een grote reorganisatie van de Nederlandse inlichtingen- en veiligheidsdiensten.

De onenigheid tussen de ministers van Defensie en Binnenlandse zaken zal anders voortduren, en blijven Kamerleden voortdurend verkeerd geïnformeerd.

De minister-president moet nu zijn verantwoordelijkheid nemen. Haal de inlichtingendiensten weg bij de ministeries.

Er moet in Nederland, analoog aan de Britse structuur, een Joint Intelligence Committee komen die boven de verschillende partijen staat. Dit comité moet de bestuurlijke coördinatie verrichten en moet ook worden betrokken bij de inhoud van het operationele werk van beide diensten.

Nederland is geen land van spionnen

Inlichtingendiensten Nederland bepalen noodgedwongen eigen toekomst

Het gebrek aan politieke verantwoordelijkheid in al zijn facetten laat de Nederlandse inlichtingen- en veiligheidsdiensten geen andere keus dan hun eigen toekomst te bepalen.

Constant Hijzen, docent Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten aan de Universiteit van Leiden, roept op tot een brede maatschappelijke discussie over de vraag wat de toekomst van het Nederlandse inlichtingenwerk moet zijn. Vooral de Tweede Kamer stelt te weinig fundamentele vragen over de mogelijkheden hoe zij de AIVD en MIVD politiek goed kan aansturen. Ook ontbeert het de volksvertegenwoordiging aan een visie op de toekomst van het inlichtingenwerk. Hijzen heeft gelijk.

Het jaar 2014 is weer eens zo'n keerpunt in de tijd. Deze keer is Edward Snowden de oorzaak. Opnieuw moet duidelijk worden gemaakt wat inlichtingendiensten als AIVD en MIVD nu en in de toekomst moeten kunnen, moeten doen en moeten waarmaken.

"Hebben Inlichtingendiensten nog toekomst?"

Het radioprogramma ReporterRadio besteedde ook al aandacht aan het thema "Hebben Inlichtingendiensten nog toekomst?" Dit leverde helaas geen enkel bevredigend antwoord op. De deelnemers aan het programma kwamen niet verder dan de aarzelende conclusie dat uitbreiding van de bevoegdheden van de AIVD en MIVD, zoals geadviseerd door de commissie-Dessens, "wel nodig zal zijn". Enerzijds omdat 'tegenstanders' wel over bepaalde technologische middelen beschikken en anderzijds omdat wettelijk gezien de diensten tot nu toe veel minder middelen mogen inzetten dan bijvoorbeeld journalisten en andere burgers denken! De vraag of inlichtingendiensten nog toekomst hebben, wordt dus impliciet met 'ja' beantwoord.

Buitenlandse politici trots op inlichtingendiensten

Inderdaad; de Tweede Kamer stelt te weinig fundamentele vragen. De Nederlandse politiek, de volksvertegenwoordiging en het kabinet hebben geen zin in het dossier inlichtingen- en veiligheidsdiensten. Want die portefeuille brengt enerzijds een hoogst ongewenst persoonlijk politiek afbreukrisico met zich mee, anderzijds weten volksvertegenwoordigers van zichzelf dat zij van inlichtingenwerk  geen snars verstand hebben. Kortom, te lastig en te gevaarlijk voor eigen carrières.

"Nederlands parlement ontbeert kennis om sturing te kunnen geven aan toekomst inlichtingendiensten"

Dus verwacht van Nederlandse politici geen betrokkenheid bij moeilijke, gevaarlijke, diffuse zaken en vragen als "welke kant moeten we op met de AIVD en MIVD". Daar branden zij hun vingers niet aan. Het is eenvoudiger verontwaardigd te zijn en de ministers naar de Kamer te roepen wanneer een Amerikaanse overloper in de media nieuwtjes lekt over afluisterpraktijken. Vooraf visie hebben over en sturing geven aan het inlichtingenwerk is natuurlijk wel de rol van de volksvertegenwoordiging, maar die vertikt uit eigen belang op eieren te lopen, enkele Kamerleden uitgezonderd.

Dit in tegenstelling tot de houding en gedragingen van politici in bijvoorbeeld het Verenigd Koninkrijk en in de Verenigde Staten, die wel trots zijn op hun inlichtingendiensten en zich er bovendien nadrukkelijk mee bemoeien.

  

Relatie VS belangrijker dan rechtsbescherming eigen burgers

Een brede maatschappelijke discussie over de toekomst van de inlichtingendiensten in Nederland moet zeker geëntameerd worden. Daarvoor is echter volharding nodig.

Hoewel de lidstaten van de EU, waaronder Nederland, zeggen dat nationale veiligheid geen Europese aangelegenheid is, neemt de Tweede Kamer toch geen politieke verantwoordelijkheid voor de toekomst van de inlichtingen- en veiligheidsdiensten. Politieke partijen roepen vaak maar wat, vinden dat de spionage door de Amerikanen veel te ver gaat en ook de Nederlandse regering hecht meer belang aan de betrekkingen met de Amerikaanse regering dan aan goede rechtsbescherming van de eigen burgers.

Nederlandse politici geen echte patriotten

Het belang van de eigen persoonlijke carrière van Nederlandse politici verdringt een patriottische instelling die bestuurders en andere dienaars in landen om ons heen, beslist ook op het gebied van inlichtingenvergaring, wel kenmerkt.

Nederland is geen land van spionnen, geen land voor hoog spel; het heeft er - behalve in de oorlogsjaren 1940-1945 - nauwelijks geschiedenis in. Nederland is in tegenstelling tot de meeste andere landen niet slim en niet uitgekookt genoeg. Simpeler, Nederland heeft niet de juiste 'guts', mist Amerikaanse gedrevenheid, Franse accuratesse, Duitse grondigheid en Britse humor en acteertalent om het Nederlandse inlichtingenwerk naar een hoger, een Europees, plan te tillen.

Uitbreiding afluisterbevoegdheden

Precies om de reden dat het Nederlandse parlement geen verstand heeft van sturing geven aan het inlichtingenwerk en slechts af en toe zogenaamd controlerend reactief roeptoetert dat er een parlementaire enquête moet komen, zullen volksvertegenwoordigers nagenoeg
klakkeloos akkoord gaan met de aanbevelingen van de commissie-Dessens. Er komt dus een uitbreiding van bevoegdheden van de Nederlandse Militaire en de Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (MIVD en AIVD) om kabelgebonden communicatie ongericht op te vangen en op te slaan.

Zolang Nederlandse volksvertegenwoordigers slechts kiezen voor eigenbelang, is parlementaire visie, sturing en ondersteuning van inlichtingendiensten verder weg dan ooit.

Buitenlandse steun

Die diensten voelen zich dus gedwongen hun heil elders te zoeken en te vinden. En waar is het beter toeven dan bij gelijkgestemde vakgenoten; bij collega-diensten in Amerika, het Verenigd Koninkrijk en in andere bevriende landen?

Bij hen kunnen de Nederlandse diensten zich oriënteren welke kant ze op moeten.

Dat leg je vervolgens goed uit aan de eigen ministers en de Tweede Kamer om die ervan te overtuigen dat je als diensten goed bezig bent en o, ja, ook nog zorgt voor bescherming van de staatsveiligheid en democratische rechtsorde.

Het is voor de Nederlandse diensten uiteindelijk steeds vaker een peulenschil om het parlement om de zoveel jaar en na enig gesputter ervan te overtuigen dat de wet in het landsbelang weer moet worden aangepast aan technische ontwikkelingen.

Politiek laat toekomst over aan diensten zelf

De conclusie is gerechtvaardigd dat de Nederlandse inlichtingen- en veiligheidsdiensten gewoon zelf moeten doorgaan met de prioritering van eigen taken en jaarplannen, al dan niet op ideeën gebracht door collega's en gebaseerd op gegevensuitwisseling en samenwerking met vakgenoten in binnen- en vooral buitenland.

De afwezigheid van de politiek in al zijn facetten laat de Nederlandse inlichtingen- en veiligheidsdiensten geen andere keus dan hun eigen toekomst te bepalen.

Dat doen ze trouwens al jaren.

Orthodoxe Kerk is Russische schuilplaats in Nederland

Voor Russische oppositieleden is de Orthodoxe Kerk (ROK) een schuilplaats in het buitenland

Het is kwalijk dat de IND geen advies heeft ingewonnen bij experts van andere ministeries. Was dat wel gebeurd, dan had de beslissing over Aleksandr Dolmatovs asielaanvraag anders kunnen uitvallen. 

IND heeft oogkleppen en moet meer advies vragen

In januari 2013 stierf de Russische asielzoeker Aleksandr Dolmatov in een Rotterdamse cel, waar hij vastzat om uitgezet te worden. De Immigratie- en Naturalisatiedienst IND had slechts het vluchtverhaal van Dolmatov beoordeeld. Verder reikt zijn taak kennelijk niet. Kennis over het huidige strenge visumregime tussen Nederland en Rusland, over de actuele politieke ontwikkelingen in Rusland en over de wijze waarop de inlichtingen- en veiligheidsdiensten op geraffineerde wijze worden ingezet tegen oppositionele groeperingen in binnen- en buitenland ontbreekt bij deze dienst.
Het is dus de IND kwalijk te nemen dat het geen advies heeft ingewonnen bij experts van andere ministeries. De IND beoordeelde slechts het vluchtverhaal van Dolmatov.

AIVD

Gezien de uitlatingen van Dolmatov zelf over zijn betrokkenheid bij de Russische veiligheidsdienst was het overigens beslist logisch geweest de AIVD te betrekken bij het onderzoek. Dat laatste was ook het idee van advocaat Marq Wijngaarden.

De AIVD heeft sinds 1945 dossiers over Rusland aangelegd en heeft actuele kennis van de politieke situatie in Rusland en de rol van de inlichtingen- en veiligheidsdiensten daarin.

Maar ook de Nederlandse ambassade in Moskou had kunnen helpen bij een beoordeling.

Zelfs een eenvoudige studie op het internet naar de achtergronden van de ontwikkelingen in Rusland vond de IND kennelijk niet nodig. Was dat wel gebeurd dan had de beslissing over Dolmatov's asielaanvraag anders kunnen uitvallen.

Is de IND laks, amateuristisch of een bureaucratisch eiland?

In ieder geval was het politiek handig dat de overheid in 2013, juist in het Nederland-Ruslandjaar, eventuele gevoeligheden niet in de openbaarheid bracht.

Revival van de "Koude Oorlog"

De zaak rondom de dood van de Rus Dolmatov lijkt ingewikkeld, maar kan best worden ontrafeld. In ieder geval gedeeltelijk en beslist uitgebreider dan ambtenaren van de IND hebben gedaan.

Het naar de media gelekte vluchtverhaal en de in 'de Volkskrant' omschreven rol van Vader Grigori van de Russisch Orthodoxe Kerk (ROK) in Rotterdam, zijn dan het uitgangspunt.

Daarnaast zijn er rapporten op internet die de rol van "the special subdivision (Fourth Department of the Fifth Administration) for religion" van het KGB beschrijven. De relatie dus tussen het KGB en de ROK.

Mitrokhin archieven

Een verdere zoektocht naar de rol van de ROK leidt onder meer naar de Mitrokhin archieven. Daar wordt de verwevenheid van KGB-medewerkers met de kerk zelfs schematische in een organigram weergegeven. Wanneer je nu deze gegevens in het perspectief van Dolmatov's eigen vluchtverhaal plaatst, is het meer dan aannemelijk dat Dolmatov in binnen- en buitenland, (in Nederland zelfs met de hulp van de ROK), als agent provocateur in de Russische oppositie was geïnfiltreerd. In de revival van de "Koude Oorlog" speelt ook de kerk weer een discutabele rol en lijkt opnieuw te worden ingezet in het spel van de veiligheidsdiensten.

Het is bekend wie een van de laatste Russen is waarmee Dolmatov heeft gesproken. 

Waren de lange gesprekken met deze 'vader' Grigori ook de reden dat Dolmatov plotseling zweeg over zijn relatie met de FSB, de opvolger van het KGB?

Dit had de IND moeten uitpluizen, maar die gaat slechts af op het vluchtverhaal van Dolmatov.

Russische Kerk is gevaarlijke schuilplaats 

Dolmatov was gerekruteerd als informant in de binnenlandse oppositiepartij 'Een ander Rusland' rond Edoeard Limonov. Na zijn behaalde successen werd hij ingezet als verbindingsman tussen de veiligheidsdienst FSB en de 'organisatie' van de Russische Orthodoxe Kerk (ROK). Deze Kerk is al eeuwen een schuilplaats voor oppositieleden in het buitenland, door machthebbers in Moskou alom gevreesd en al jarenlang bestreden. Maar is ook verwevenheid met het oude KGB en de nieuwe FSB.

Auteurs van klassieke spionageboeken likken hun vingers af bij deze klassieke inlichtingenoperatie. Dolmatov; gerekruteerd en deels opgeleid in de gevangenis. Later als 'spion' geïnfiltreerd in de Russische oppositie in Moskou en daarvoor beloond met een vertrouwensfunctie bij de rakettenfabriek en met een paspoort voor reizen buiten Rusland.

Hij maakte reizen naar Nederland en Duitsland, naar steden waar ook Russische kerkgemeenschappen of moet je zeggen oppositiebewegingen floreerden.

De FSB wilde, zo zei Dolmatov zelf, dat hij in een ander Europees land ging werken en daar lid zou worden van een ‘organisatie’. 

Volgens Dolmatov moest hij de rol van verrader spelen. In zijn afscheidsbrief zegt Dolmatov dan ook: “Ik heb een eerlijk mens verraden”.  

Hij eindigde als koerier in Rotterdam en kreeg de laatste morele steun van de ROK.

Conclusie

Een onvolledig IND-onderzoek leidde tot een verkeerde beslissing.
De afwijzing van de asielaanvraag door de IND was niet de directe oorzaak van de dood van Dolmatov. Die was het gevolg van een labiele situatie waarin hij was gebracht door een uitgekiend spel van de Russische autoriteiten in hun strijd tegen oppositieleden in binnen- en buitenland.

Tot dit oordeel had de IND moeten komen in samenspraak met experts van andere ministeries en na bestudering van de rol en de activiteiten van de ROK voor de Russische geheime dienst.

Is de kennis van de IND van de actuele politieke ontwikkelingen in de wereld wel toereikend? 

Kan de IND complexe asielaanvragen nog steeds zelfstandig beoordelen? 

Moet deze dienst voortaan expertise inhuren van specialisten bij andere ministeries?

Deze vragen had de staatssecretaris van Veiligheid en Justitie, Fred Teeven, moeten kunnen beantwoorden.