AIVD moet (weer meer) zelfstandig exploiteren

AIVD is geen voorlichtingsdienst

De Nederlandse burger heeft recht op objectieve voorlichting door de Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (AIVD) en de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding (NCTV) beweert  Kees Cools in de Volkskrant van maandag 8 juli 2019.

Dat gaat mij veel te ver, zeker voor wat betreft de AIVD die een geheime dienst is en zeker geen voorlichtingsdienst, ondanks de transparantie die schoorvoetend aan de dag wordt gelegd.

De Commissie van Toezicht op de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten (CTIVD) onderzoekt of gegevens die de AIVD heeft verstrekt over het Cornelius Haga Lyceum kloppen.

Interessanter is wie die gegevens ‘naar buiten’ heeft gebracht en of dat met of buiten medeweten van de AIVD is gebeurd.

Een geheime analyse; “heb je niet van ons gekregen”!

Ooit, in het grijze verleden, verstrekte de voorloper van de AIVD, de BVD, nauwelijks of in ieder geval minder frequent gegevens aan beleidsmakers. Althans niet zodanig in de openbaarheid dat de media ermee aan de haal gingen.

Een geheime analyse werd zeer voorzichtig met slagen om de arm op papier gezet en ‘mondjesmaat op een regenachtige namiddag in een donker kantoor’ aan de geadresseerde beleidsmaker of minister overhandigd en waar nodig mondeling toegelicht. Altijd vergezeld van de niet uitgesproken maar immer goed begrepen zin “dit heb je niet van ons gekregen”! Kijk maar wat u ermee kunt.

Daarmee bedoel ik dat ook de BVD – net als nu de AIVD – met het verstrekken van gegevens aan beleidsambtenaren de geschiedenis bewust maar soms ook onbewust en zeker heimelijk beïnvloedde, maar ‘de waarheid’ nooit (openlijk) manipuleerde. Daarmee zou de dienst zijn geheime karakter en zijn werkwijzen teveel geweld aan doen.

Pas na de komst van de legendarische Arthur Docters van Leeuwen (eind jaren ’80) werd de AIVD langzamerhand iets transparanter dan een gesloten kluisdeur. Van openlijk manipuleren van beleidsmakers was geen sprake, wel werden meer dan voorheen gesprekken gevoerd.

AIVD-publicatie aangescherpt door NCTV

Precies een jaar geleden (juli 2018) meende de CTIVD dat een AIVD-publicatie was aangescherpt na invloed vanuit de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding (NCTV).

Die conclusie van de CTIVD was gebaseerd op het feit dat de analyse-afdeling van de NCTV voortdurend discussieerde met analisten van de AIVD.

Gaat de wisselwerking tussen beide diensten anno 2019 dan zover dat de AIVD zou hebben gedicteerd wat de NCTV over het Lyceum aan de buitenwereld moest vertellen? Of was dit een blunder van NCTV-directeur Aalbersberg die zijn voormalig baas, de burgemeester van Amsterdam, wilde 'pleasen' en te voortvarend informeerde? De Commissie van Toezicht op de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten (CTIVD) zoekt dit nu uit.

Conclusie: Tijd voor zelfreflectie

Een AIVD die onafhankelijker (van de NCTV) moet opereren en zelfstandiger moet exploiteren.

Dat zou een conclusie naar aanleiding van het onderzoek van de toezichthouder CTIVD moeten zijn die mij - en naar ik hoop ook de DG-AIVD Dick Schoof - niet zal en niet mag verbazen.
Het is de hoogste tijd voor meer zelfreflectie!

Een bewerkte versie verscheen in 
'de Volkskrant' van maandag 15 juli 2019

Heeft AIVD wel ‘sleepnet’ nodig?

 Het is een knap staaltje werk dat de AIVD laat zien. Ondanks een verlepte wet uit 2002, met pre-jihadistische bijzondere inlichtingenmethoden en met jong en onervaren personeel zonder bijzonder veel historisch besef, is het gelukt om jihadistische aanslagen buiten onze landsgrenzen te houden.

Heeft AIVD wel ‘sleepnet’ nodig?

De meningen over de redenen van het uitblijven van aanslagen in Nederland zijn nogal divers. Professoren, onderzoekers, inlichtingenexperts en journalisten dragen verschillende oorzaken aan. Ik denk dat - ondanks het klagen van de AIVD over het gebrek aan mogelijkheden om jihadisten digitaal op de voet te volgen- gedreven medewerkers van die dienst met de huidige tot hun beschikking staande legio inlichtingenmiddelen en in samenwerking met andere diensten best in staat zijn gebleken hun werk te doen.

Ook zonder de dringend gewenste onderzoeksopdrachtgerichte (OOG-) interceptie vonden er geen jihadistische aanslagen plaats in Nederland. Heeft de AIVD wel een ‘sleepnet’ nodig?

OOG-interceptie is internationale verplichting.

De bevoegdheid van de Nederlandse inlichtingendiensten om onderzoeksopdrachtgerichte interceptie te verrichten is een belangrijke voorwaarde om in de internationale inlichtingenwereld een rol te blijven spelen in de strijd tegen jihadistisch terrorisme.

Daarnaast werken het Cyber Commando van Defensie en de Joint Sigint Cyber Unit (JSCU) van de MIVD en AIVD in een geheimzinnige, digitaal geavanceerde oorlog tegen kwaadwillende cyberspionagediensten uit landen als Rusland, Iran, Noord-Korea en China. 

Internationaal ‘lachertje’

De laatste keer dat Nederland en de veiligheidsdiensten internationaal de risee in Europa waren, dateert van eind vorige eeuw, toen duidelijk werd dat ons land als enige niet over een buitenlandse inlichtingendienst beschikte. De toenmalige Inlichtingendienst Buitenland (IDB) was in 1994 door het kabinet-Lubbers opgeheven. Pas in 2002 konden de huidige AIVD en de MIVD weer een volledige ‘buitenlandtaak’ op zich nemen.

Eind vorige eeuw waren onze veiligheidsdiensten de risee in Europa toen bleek dat Nederland als enige land niet over een buitenlandse inlichtingendienst beschikte. De Inlichtingendienst Buitenland (IDB) was in 1994 opgeheven.

Zo’n lachertje mag Nederland niet nog eens worden, juist niet nu de AIVD een voortrekkersrol vervult binnen de Europese Counter Terrorism Group (CTG). Dat schept verplichtingen zoals de invoering van een moderne inlichtingenwet, waarin internationale uitwisseling van gegevens goed is geregeld.

Maar ook buiten Europa en op andere terreinen dan contra-terrorisme moet je meekunnen met de grote(re) diensten. Gesteund door onder andere de Britse diensten hebben juristen van de AIVD jarenlang gesleuteld aan de Wet op de Inlichtingen- en Veiligheidsdienst die op 1 januari 2018 in werking treedt. Daarom is deze wet meer een morele internationale verplichting dan noodzakelijk in de strijd tegen terrorisme.

MIVD in geheimzinnige, digitale oorlog

Voorstanders van de nieuwe wet vinden dat de AIVD gelijke tred moet houden met de digitale ontwikkelingen in de wereld. Dat is ook het minste dat de hele Nederlandse overheid moet doen, of het nu de AIVD, de Belastingdienst, het leger, of de politie is.

Vooral de MIVD moet door onderzoeksopdrachtgerichte (OOG-) interceptie beter op de hoogte raken van bewegingen, verplaatsingen, doelen en snode plannen van terroristische groeperingen in de uitzendgebieden van Defensie. Die informatie kan wereldwijd levens van (Nederlandse) militairen redden. 

 

Daarnaast werken het Cyber Commando van Defensie

en de Joint Sigint Cyber Unit (JSCU) van de MIVD en AIVD samen aan digitale verdedigingsstrategieën tegen kwaadwillende inlichtingendiensten. In een analyse stelt Huib Modderkolk (Volkskrant) dat digitale wapens als NotPetya sinds het begin van deze eeuw gericht worden ingezet om systemen kapot te maken. Het is een geheimzinnige, digitaal geavanceerde oorlog die de MIVD verplicht verdedigingsstrategieën te hanteren zoals omschreven in de nieuwe Wet op de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten 2017.

Ramblas

Het is duidelijk dat er veel, heel veel dreigingen kunnen worden onderkend met behulp van de huidig bestaande (bijzondere) inlichtingenmiddelen. Maar wanneer de tegenstanders gebruik maken van complexere digitale systemen, moet je je aanpassen en moet je meegroeien om Nederland veiliger te maken in de huidige vijandige digitale wereld. En dan nog is er geen garantie. Kijk maar naar de CIA die Spanje tipte over een mogelijke aanslag op de Ramblas. Menselijke inschattingen over een al dan niet acute dreiging blijven doorslaggevend.

Bewaartermijn

Tot slot wordt door tegenstanders van de wet zijdelings stelling genomen tegen de driejarige bewaartermijn van gegevens. Dat is raar. Elke onderzoeker, elke journalist weet hoe groot de belangen zijn van een prima functionerend archiefstelsel voor de geschiedschrijving. Dat geldt onverminderd voor de AIVD en MIVD.

Er kan geen angst bestaan over 'misbruik' van de verzamelde relevant geachte data. De termijn van drie jaar is van belang omdat ook de tegenstanders van de inlichtingendiensten een langer geheugen hebben dan drie jaar en soms zelfs langer dan drie jaar de tijd nemen om een goed netwerk op te bouwen en een eventuele terroristische aanslag nauwkeurig voor te breiden. Het is dus belangrijk je archief op orde te hebben.

Er kan geen angst bestaan over 'misbruik' van persoonsgegevens van de inlichtingendiensten. Die worden immers nu ook nooit openbaar gemaakt en zorgvuldig gedurende tientallen jaren in kluizen bewaard. Dus dat is niet nieuw.

Zelfs de 'angst' over het hacken van data is volstrekt ongegrond; de interne datasystemen van de AIVD / MIVD zijn niet aangesloten op de systemen van het internet. Terwijl internet toch een voorwaarde is om te kunnen hacken!

Hackers/experts beweren:

"Natuurlijk kan dat WEL, maar dit lijkt bij de AIVD bijzonder onwaarschijnlijk. De dienst is de moeilijkst toegankelijke inlichtingendienst.Je kunt nooit binnenkomen met een datadrager en dus is het risico van een USB- aanval - voor zover dit al mogelijk is - zeer beperkt tot kwaadwillende mensen".

EN

"Het is zonder internet theoretisch mogelijk, er zijn verschillende methoden, maar is bij de AIVD echter in praktijk heel moeilijk uit te voren. En als iemand het kan, zijn het vooral inlichtingen diensten natuurlijk".

Cyberspionagediensten

De AIVD heeft tot nu toe jihadistische aanslagen in Nederland helpen voorkomen en zelfs kunnen verstoren. Om aansluiting te houden bij digitale ontwikkelingen is de ‘sleepwet’ voor de binnenlandse veiligheid noodzakelijk, voor de MIVD in het buitenland zelfs cruciaal en een morele verplichting om collega-diensten bij te staan in de strijd tegen aanvallen door buitenlandse cyberspionagediensten.

De AIVD gaat meer duidelijkheid geven over processen of procedures om weerstand en argwaan tegen de inlichtingendiensten een beetje weg te nemen. De dienst is daadwerkelijk een nieuwe weg ingeslagen en streeft met voorzichtige openheid naar meer acceptatie van de nieuwe wet.

https://www.aivd.nl/onderwerpen/nieuwe-wet-op-de-inlichtingen--en-veiligheidsdiensten/onderzoeken-digitale-datastromen

Communicatiebeleid AIVD moet op de helling

Communicatiebeleid AIVD moet op de helling

Inleiding 

Wanneer wetenschapper Bart van der Sloot een telefoongesprek met de AIVD zodanig intimiderend ervaart dat hij er op dinsdag 29 augustus een opiniestuk in de Volkskrant over plaatst, komt nog diezelfde dag de dienst verrassend snel met een commentaar op de website. Uitzonderlijk is bovendien een ingezonden opiniestuk op persoonlijke titel van het hoofd communicatie met ongeveer dezelfde strekking. Het lijkt in eerste instantie op een zuinige vorm van zelfkritiek. Maar door de toon van de boodschap gaat zelfs een begin van een excuus compleet de mist in. 

Wanneer de wetenschapper Van der Sloot een telefoongesprek met de AIVD zodanig negatief ervaart en dat hij er een opiniestuk over plaatst, komt nog diezelfde dag de dienst met een commentaar op zijn website. 

Uitzonderlijker is dat de AIVD nog diezelfde dag komt met een commentaar op zijn website. Nog opzienbarender is een ingezonden opiniestuk in de Volkskrant op persoonlijke titel , maar met ongeveer dezelfde strekking. Het lijkt in eerste instantie op een zuinige vorm van zelfkritiek. Maar door de toon van de boodschap gaat zelfs een begin van een excuus compleet de mist in. De AIVD schrijft wel dat zijn woordvoerders zoeken naar persoonlijke gesprekken met bijvoorbeeld opiniemakers, maar het belerende toontje waar Van der Sloot op doelde blijft bestaan: “Als wij (AIVD) merken dat opiniemakers hun feiten niet (helemaal) scherp hebben, zijn wij altijd bereid om toelichting te geven (…)”

Het komt zelden voor dat de AIVD reageert op berichten in de media. Historicus Constant Hijzen schrijft in zijn proefschrift “Vijandbeelden” dat het hoofd van de BVD Andries Kuipers in 1967 de minister voorbijliep en een persbericht naar buiten bracht over de inmenging van de BVD in de studentenwereld. Vervolgens blijft het heel lang stil totdat Arthur Docters van Leeuwen eind jaren ’80 / begin jaren ’90 opdracht gaf mediabeleid te ontwikkelen. Daartoe werd Projectgroep Pers & Publiciteit opgericht die de fundamenten legde voor een afdeling In- en Externe Betrekkingen (IEB) van de BVD, nu afdeling Communicatie.

De negatieve ervaring van wetenschapper Van der Sloot staat niet op zich. Ik spreek wetenschappers, journalisten en zelfs oud-collega’s die zeggen zelden constructieve gesprekken te voeren met de AIVD. Bijna zonder uitzondering kwalificeren zij de dienst als wereldvreemd, bevoogdend en door gebrek aan historische kennis onnodig geheimzinnig.

Opmerkelijk is dat AIVD-medewerkers, juist die van de afdeling communicatie – vaak zelf niet gelouterd door het operationele, “het echte” werk – brave burgers neerbuigend en belerend tegemoet treden met opmerkingen dat “zij geen goed beeld hebben van de praktijk van het inlichtingenwerk en dat eventuele kritische vragen op misverstanden berusten.” Hebben zij zelf nog wel feeling met de maatschappij?

‘Open waar het kan, geheim waar het moet’ 

Het beeld op die maatschappij verandert, verheldert en verbetert, zodra je afstand hebt genomen van de inlichtingenbubbel. Door een ‘open mind’ krijg je een bredere kijk op de dagelijkse maatschappij, dan wanneer je als in een tunnel permanent op zoek bent naar gevaren voor democratie en staatsveiligheid.

Met het adagium ‘Open waar het kan, geheim waar het moet’ werd in het begin van de jaren ’90 de basis gelegd voor een ingrijpende verandering in de profilering van de BVD in het publieke domein. Grondleggers waren de BVD-hoofden Sybrand van Hulst en diens voorganger Arthur Docters van Leeuwen. De ‘buitenwacht’ werd inhoudelijk gedetailleerd zicht geboden op het werk van de BVD.

Geheimen die al lang niet meer geheim zijn

Er verschijnen ook nu nog wel openbare jaarverslagen en andere boekwerken, maar de ‘nieuwe openheid’ van de dienst, is gewijzigd van ‘materie inhoudelijk voorlichtend’, naar ‘correctief public relations’. Dat komt voort uit angst en het afschermen van geheimen die al lang niet meer geheim zijn.

Op vrijdag 3 september liet bijzonder hoogleraar Governance of Intelligence and Security Services, Paul Abels, zich in een interview met 'de Volkskrant' in niet mis te verstande bewoordingen uit over de 'oesterkramp' - de ongemakkelijke omgang met openheid en de buitenwereld - waarin de AIVD en dus ook de afdeling communicatie zich bevindt. 

Uitspraken van Bertholee over steeds wisselende soorten van bedreigingen en rampzalige optredens van minister Plasterk dwingen de afdeling communicatie continue vol aan de bak te moeten als een gedegenereerde reparatiekist

DWDD University college

Geheimzinnigheid manifesteert zich ook in de relatie met journalisten. Natuurlijk heeft de AIVD goede PR-relaties met zelfgekozen media als de NOS en het NRC, die als uitgehongerde wolven steeds toehappen op selectieve nieuwtjes. Een sappige brok propagandamateriaal bijvoorbeeld werd allesvreter Matthijs van Nieuwkerk toegeworpen in de vorm van een DWDD University college. Het televisieoptreden van hoogleraar Beatrice de Graaf werd mede voorbereid door de propaganda-afdeling op het hoofdkantoor van de AIVD in Zoetermeer. Zo werden ook  'prachtige attributen' uit het AIVD-museum in het programma tentoongesteld!

'Haagse' communicatiedeskundige bittere noodzaak

De hautaine houding in de communicatie zal nooit leiden tot beter begrip van het moeilijke werk van de AIVD. Dat moet anders door direct terug te keren naar het adagium ‘Open waar het kan, geheim waar het moet’. Dat is opnieuw een moeizaam proces en een ingrijpende verandering in de profilering van de AIVD. 

Maar met een nieuw kabinet, een nieuwe minister en op termijn een ander hoofd van de AIVD in het vooruitzicht, kan het lukken. Wanneer wetenschappers en journalisten met meer openheid worden tegemoet getreden, kunnen die de AIVD misschien zelfs lostrekken uit het moeras van onzichtbaarheid in de Haagse politiek.Het aantrekken van een door de wol geverfde en in Haagse kringen goed ingevoerde communicatiedeskundige is dan geen overbodige luxe. 
Zelfs een totale herbezinning over de balans tussen openheid en geheimhouding is noodzakelijk. Het wordt tijd dat ook op dit terrein de AIVD eens naar andere, meer liberaal opererende diensten en landen kijkt.

Het communicatiebeleid van de AIVD moet daartoe wel volledig op de helling. 

Geredigeerde versies verschenen ook in de Volkskrant (https://www.volkskrant.nl/opinie/aivd-moet-terug-naar-adagium-open-waar-het-kan-geheim-waar-het-moet~a4515304/ ) en op "Netkwesties" (https://www.netkwesties.nl/1062/communicatie-aivd-onnodig-verkrampt.htm )